Erzurum’u yalnızca sert kışıyla, taş binalarıyla, uzun caddeleriyle yahut Palandöken’in eteklerine kurulmuş bir şehir olarak görenler; aslında bu kadîm beldenin ruhunu hiç tanımamış olanlardır. Çünkü bir şehri yalnız sokaklarından ibaret sanmak, insanı yalnız bedeninden ibaret görmek kadar eksik ve yanıltıcıdır. Şehir dediğimiz şey; taşın, toprağın, tarihin ve insanın aynı ruh içinde birleşmesidir. Erzurum ise bu ruhu asırlardır taşıyan büyük şehirlerden biridir.

Bugün bazıları için Erzurum’un tarihî mirası sadece eski bir dekor, birkaç türbe, birkaç medrese yahut kış turizmine malzeme olacak birkaç kartpostal görüntüsünden ibarettir. Oysa Erzurum’un asıl değeri, geçmişten bugüne taşıdığı irfan damarındadır. Çünkü şehirler yalnız bina üretmez; karakter üretir, şahsiyet yetiştirir, medeniyet taşır.

Bir şehri anlayabilmek için ona karşılıksız bir muhabbet beslemek gerekir. Erzurum’u sevmeyen, onun sabah ezanlarında yankılanan vakur sesini anlayamaz. Çifte Minareli Medrese’nin göğe doğru yükselen sessiz duasını duyamaz. Yakutiye’nin taşlarına sinmiş medeniyet nefesini hissedemez. Hele hele Nene Hatun’un, Aziziye tabyalarında can verenlerin bıraktığı emaneti hiç kavrayamaz.

Çünkü Erzurum, sadece bir coğrafya değildir; bir duruştur.

Bu şehir, tarih boyunca Anadolu’nun doğusunda bir serhat karargâhı olmuştur. Kışın ayazı ne kadar sertse, insanının karakteri de o kadar sağlamdır. İşte onun için Erzurum insanı kolay eğilmez, kolay savrulmaz. Sert tabiatın içinden süzülüp gelen bir vakar vardır bu şehirde. Bu vakar, sadece iklimin değil; tarihin, imanın ve medeniyetin yoğurduğu bir şahsiyettir.

Mimar Turgut Cansever’in dediği gibi, medeniyet bir çağın dünyaya bakış tarzıdır. Erzurum da kendi bakışını taşında, camisinde, çarşısında, mahallesinde asırlardır muhafaza eden şehirlerden biridir. Burada şehir dediğiniz şey yalnız imar planı değildir; bir ahlâk biçimidir aynı zamanda.

Bugün Erzurum’a bakarken sadece trafik meselelerini, betonlaşmayı yahut gündelik hengâmeyi görürsek büyük bir yanılgıya düşeriz. Çünkü görünen, görünmeyenin küçük bir parçasıdır. Erzurum’un hakikati yerin üstünde değil, yerin altındaki köklerdedir. Bu şehir 1048'de Bizansa diz çöktüren İbrahim Yınal'ın aziz gölgesi vardır. Ve bu şehir Yunus Kaya Hocaların nefesiyle, Müftü Solakzade Hocamın hikmetiyle, Saltuklu’nun vakarıyla yoğrulmuştur.

Şehirlerin de ruhu vardır.

Erzurum’un ruhu ise insanı hem terbiye eden hem de ona aidiyet hissi veren bir ruhtur. Bu şehre gerçekten gönül verenler, Erzurum’a “girip çıkan” insanlar değildir; Erzurum’da kalabilenlerdir. Çünkü bazı şehirler insana sadece hatıra bırakır, bazı şehirler ise insanın kaderine karışır. Erzurum ikinci sınıftandır.

Bugün asıl mesele; bu şehrin tarihsel kimliğini koruyarak geleceğe taşıyabilmektir. Eğer Erzurum’u yalnızca modern binaların yükseldiği bir tüketim alanına çevirirsek, onun ruhunu kaybederiz. Ruhunu kaybeden şehirler ise büyüse bile aslında küçülürler.

Onun için Erzurum’un taşını korumak kadar tavrını da korumalıyız. Sadece tarihî eserlerini değil, şehir ahlâkını da muhafaza etmeliyiz. Çünkü bir medeniyet önce insanın kalbinde yıkılır, sonra sokaklarda.

Cemil Meriç’in dediği gibi, biz çoğu zaman kendimizi başkalarının bize gösterdiği kadar tanıyoruz. Erzurum’u da bazen başkalarının çizdiği eksik fotoğraflardan okumaya çalışıyoruz. Oysa bu şehir, kendi hakikatini içinde taşıyan büyük bir medeniyet hafızasıdır.

Erzurum’a dikkatle bakınız.

Bu şehirde sabır vardır.

Bu şehirde vakar vardır.

Bu şehirde devlet fikri vardır.

Bu şehirde Anadolu’nun direniş hafızası vardır.

Ve en önemlisi; bu şehirde hâlâ kaybolmamış bir “aidiyet duygusu” vardır.

Eğer insan bir gün Erzurum’dan ayrılırken içinde derin bir eksiklik hissediyorsa, bilinmelidir ki şehir ona kendi ruhundan bir parça vermiştir.

İşte o zaman insan, “Ben artık bu şehre veda edemem” demeye başlar.

Erzurum’un büyüklüğü de tam burada gizlidir.