Medeniyet kelimesinin kökünde şehir vardır. Şehir ise yalnızca evlerin, caddelerin ve meydanların toplamı değildir. Şehir, bir milletin ruhunun taşa, toprağa ve zamana işlenmiş hâlidir. Bu sebepledir ki medeniyet ile şehir, şehir ile erdem arasında ayrılması mümkün olmayan bir münasebet vardır.

Bir şehir, taşıdığı medeniyet kadar şehirdir. O medeniyetin ahlâkını, şahsiyetini ve faziletini yaşattığı ölçüde kıymetlidir. Aksi hâlde kalabalıkların yaşadığı bir mekân olmaktan öteye geçemez.

İnsanlık tarihi boyunca şehirlerin büyüklüğü surlarının yüksekliğiyle değil, yetiştirdiği insanların karakteriyle ölçülmüştür. Bunun için Farabî, ideal toplum tasavvuruna "Erdemli Şehir" adını vermiştir. Çünkü şehir dediğimiz yapı, önce faziletin ve şahsiyetin yurdu olmalıdır.

Asırlar öncesinden günümüze ulaşan Sokrat ile Alkibiades arasındaki meşhur diyalog da aynı hakikati farklı bir dille anlatır. Sokrat, insanın önce kendisini bilmesi gerektiğini söyler. Kendisini tanımayanın ne kendine ait olanı ne de şehrine ait olanı bilemeyeceğini ifade eder. Daha sonra sözü şehir idaresine getirir ve şu sonuca ulaşır:

"Kendini bilmeyen, şehri de bilemez; şehri bilmeyen ise onu yönetemez."

Bu sözler yalnızca devlet adamlarına değil, şehirde yaşayan herkese söylenmiş gibidir.

Bir başka yerde Sokrat, şehirlerin mutluluğu için ne yüksek duvarlara ne tersanelere ne de kalabalık nüfusa ihtiyaç bulunduğunu söyler. Ona göre şehirlerin asıl ihtiyacı erdemdir.

İşte bu noktada gözümüzü Erzurum'a çeviriyoruz.

Çünkü Erzurum, sıradan bir Anadolu şehri değildir. Bu şehir, yalnızca doğunun yüksek yaylasında kurulmuş bir yerleşim merkezi değil; Türk tarihinin, İslâm medeniyetinin ve millî mücadelenin müstesna duraklarından biridir.

Bu şehir, Alparslan'ın ufkuna açılan kapılardan biridir.

Bu şehir, Saltuklu eserlerinin gölgesinde büyüyen bir medeniyet merkezidir.

Bu şehir, Çifte Minareli Medrese'nin taşlarında ilmi, Yakutiye'nin kubbelerinde hikmeti yaşatan bir irfan yurdudur.

Bu şehir, Nene Hatun'un fedakârlığında vatan sevgisini; Erzurum Kongresi'nde ise millî iradenin haysiyetini bütün dünyaya ilan etmiş bir şehirdir.

Dadaşlık dediğimiz kavram da işte bu tarihî birikimin içinden doğmuştur. Dadaşlık yalnızca bir hitap şekli değildir; mertliktir, vakar sahibi olmaktır, sözüne sadık kalmaktır, haksızlık karşısında eğilmemektir. Kısacası bir erdem tarifidir.

Bugün kendimize şu soruyu sormamız gerekiyor:

Erzurum, tarih boyunca taşıdığı bu şahsiyeti ve fazileti koruyabiliyor mu?

Şehrin yöneticileri, bürokratları, siyasetçileri, kanaat önderleri ve şehir halkı olarak bu büyük mirasın farkında mıyız?

Çünkü Sokrat'ın işaret ettiği gibi, bir şehrin saadeti makamlarla, nüfus rakamlarıyla yahut gösterişli projelerle değil; o şehirde yaşayan insanların erdemiyle mümkündür.

Erzurum'un geleceği de burada gizlidir.

Şayet dadaşlık ruhu yalnızca bir hatıra olarak kalır, millî mücadele şuurunun yerini kayıtsızlık alır, medeniyet mirası günlük hesapların gölgesinde unutulursa şehir büyüse bile ruhunu kaybetmeye başlar.

Fakat Erzurum, kendi tarihini yeniden okuyabilirse; Nene Hatun'un cesaretini, Kongre'nin iradesini, medreselerinin ilim anlayışını ve dadaşlığın ahlâkını yeni nesillere aktarabilirse, yalnızca bir şehir değil, yeniden bir medeniyet merkezi hâline gelebilir.

Çünkü şehirleri yaşatan taşları değildir.

Şehirleri yaşatan, onların ruhudur.

Ve Erzurum'un asırlardan beri taşıdığı ruhun adı erdemdir.

Bugün de yarın da bu kadim serhat şehrinin en büyük sermayesi; binaları, yolları veya nüfusu değil, şahsiyet sahibi insanları olacaktır.

Zira insan için de şehir için de değişmeyen hakikat şudur:

Şahsiyetini kaybeden her şeyini kaybeder.