'Erzurum türküleri sözlü kültürel arşiv'

Alanya Alaadin Keykubat Üniversitesi’nden Adem Karaca’nın "Manzarayı Seslendirmek: Erzurum Türkülerinde Mekân Temsiline Yönelik Bir Müzik Coğrafyası Analizi" üzerine yaptığı araştırma dikkat çekici sonuçları da beraberinde getirdi.
Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi'nde yayınlanan araştırmada; Erzurum yöresine ait türkülerin coğrafi unsurlar açısından içeriğini kapsamlı biçimde analiz etmek ve söz konusu unsurların yöre coğrafyasının ayırt edici özelliklerini ne ölçüde yansıttığını ortaya koymayı amaçladığı belirtilerek, "Nitel araştırma modeli ve betimsel desene uygun olarak yürütülen çalışmada TRT Türk Halk Müziği Sözlü Eserler Antolojisi'nde yer alan 288 Erzurum türküsü, doküman incelemesi ve içerik analizi yöntemleriyle incelenmiştir. Türkülerde tespit edilen coğrafi unsurlar; fiziki coğrafya, coğrafi astronomi, beşerî ve ekonomik coğrafya ile bölgesel coğrafya alt temalarına göre sınıflandırılmış ve frekansları betimsel olarak analiz edilmiştir. Emareler, Erzurum türkülerinin dağlar, iklim şartları, bitki örtüsü, hayvanlar, göç, yerleşim birimleri ve ekonomik faaliyetler gibi coğrafyanın çeşitli boyutlarına ilişkin zengin bilgiler içerdiğini göstermektedir" denildi.
"Erzurum türküleri değerli bir sözlü kültürel arşiv"
Araştırmada, fiziki coğrafya temalarının yüksek frekansı, Erzurum'un engebeli yapısı, sert karasal iklimi ve step/çayır ağırlıklı doğal ortamıyla belirgin bir paralellik sergilediği vurgulanarak, şu ifadelere yer verildi, " Beşerî ve ekonomik coğrafya açısından gelenek-görenek, yemek ve giyim kültürü, nüfus, geçim kaynağı ve mimari yapıya dair temsillerin; bölgesel coğrafya açısından ise Erzurum'un tarihi rolü ve geçiş coğrafyasına ilişkin atıfların türkülere yansıdığı tespit edilmiştir. Araştırma, Erzurum türkülerinin yöre coğrafyasını ve insan yaşamını yansıtan değerli bir sözlü kültürel arşiv olduğunu sistematik verilerle ortaya koymaktadır. Emareler, müzik coğrafyası, halk bilimi, coğrafya eğitimi ve sosyal bilgiler eğitimi alanları için önemli neticler sunmakta; türkülerin zengin coğrafi ve sosyo-kültürel içeriği sayesinde bu alanlarda otantik ve etkili bir öğretim materyali olarak değerlendirilebileceğine işaret etmektedir"
Erzurum türküleri geniş bir coğrafyayı kapsıyor
Erzurum türkülerinde geçen şehir ve bölge adları ile konum atıfları, hem yerel çevreye ve komşu bölgelere sıkı bir bağlılığı hem de Erzurum'un tarihî rolünden kaynaklanan geniş bir coğrafi ufku ortaya koyduğunu anlatan Adem Karaca, "Türküler, Erzurum merkezli ancak başta komşu iller olmak üzere İstanbul gibi büyük merkezlere ve özellikle de Osmanlı dönemi ve öncesine ait geniş bir imparatorluk coğrafyasına uzanan zihinsel haritalar çizmektedir. Bu durum, türkülerin sadece yerel değil aynı zamanda bölgesel ve tarihî-coğrafi bağlantıları da içeren katmanlı bir mekânsal bilinci yansıttığını belgelemektedir" dedi.
Coğrafya türkülerde etkili unsur
Araştırmanın sonuçlarının, Erzurum türkülerinin yöre fiziki coğrafyasına dair dağlık topografya, sert karasal iklim ve step/çayır bitki örtüsü gibi belirgin özellikleri sıkça yansıttığını gösterdiği de belirtilerek, "Dağ, yamaç, ova ve kayalık gibi yeryüzü şekillerine yapılan göndermeler; kış soğuğu, kar ve ayazı öne çıkaran klimatolojik şekiller; akarsular, dereler ve çermik (kaplıca) etrafında örülen hidrografik betimlemeler, türkülerin mekâna ilişkin oldukça ayrıntılı bir çevresel bilgi hazinesi niteliği taşıdığını ortaya koymaktadır. Çiçekler, çayırlar, geven gibi step bitkileri ve bülbül, turna, at gibi hayvanlar, bitki ve hayvan coğrafyasını ve bu coğrafyaya yüklenen duygusal/semantik anlamları bir arada temsil etmektedir. Ay, yıldız ve güneş gibi gök cisimlerinin yön bulma, zamanlama ve gündelik yaşam ritmiyle ilişkili pratik işlevlerde güçlü metaforik yüklere sahip olması, türkülerin fiziki çevreyi yalnızca bir fon olarak değil, anlatının ve duygulanımın merkezî bileşeni olarak kurduğunu göstermektedir. Bu durum, Erzurum’un coğrafi gerçekliğinin halkın kolektif ifadesine derinlemesine işlediğini teyit etmektedir" denildi.