Türk düşünce tarihinin XX. Yüzyılda yetişen en büyük isimlerinden biri olan Mümtaz Turhan’ı otuz iki yıl önce kaybetmiştik. Asıl alanı psikoloji olmasına rağmen., birçok bilim dalıyla ilgili araştırmalar yapmış, özellikle Milli Eğitimimizin meselelerine büyük ilgi  duymuştur. Türk Milli Eğitimimin problemlerini çok iyi bilen ve isabetli teşhisler koyan bir bilim adamıdır. Gösterdiği çözüm yolları günümüz de bile güncelliğini korumaktadır.

            ÇALIŞMALARI

            Prof. Dr. Mümtaz Turhan, tecrübî psikoloji alanında batılı anlamda ilk Türk tecrübî psikoloğu sayılabilir. Daha sonraki çalışmaları sosyal konuların incelenmesine yöneliktir. “Yerinde gözlem” metodunu kullanarak çevresel ve sosyal psikolojinin öncülüğünü yapmıştır.

            İlmî çalışmalarına ilk olarak batıda başladı. Dünyanın en gelişmiş üniversitelerinden birisi olan Cambridge üniversitesi’nde sunduğu “Kültür Değişmeleri” isimli araştırması ile başarılı bir doktora payesi kazandı. İlmî şöhreti, Avrupa’da kalamayıp Amerika’ya da yayıldı. “Garplılaşmanın Neresindeyiz?” isimli eseri İngilizce’ye tercüme edilmiş olup, birçok Amerikan üniversitesinde seminer konusu olarak işlenmektedir. “Maarifimizin Ana Davaları”, “Atatürk İlkeleri ve Kalkınma”, Üniversite Problemi” başlıklı çalışmaları, sayısı yirmiye yaklaşan eserlerinden sadece birkaçıdır. Yerli ve yabancı; pek çok gazete ve dergide, Türkçe,  İngilizce ve Almanca olarak yayımlanmış çeşitli yazıları da büyük ilgi görmüştür.

            Kültür mevzuunu, Türkiye’de Ziya Gökalp’ten sonra en ciddi bir tarzda işleyen bilim adamlarımızdan birisi Mümtaz Turhan’dır. “Kültür Değişmeleri” isimli eserinde kültürü, bir örf, adet, yaşayış tarzı olarak ele almış, ilmî metotlardan faydalanarak;  tarihî, sosyal ve psikolojik bakımdan tetkik etmiştir.      

            EĞİTİM GÖRÜŞLERİ

            Prof. Dr. Mümtaz Turhan eğitimin, ilkokuldan üniversiteye kadar bir bütün olarak ele alınmasını ister. Ona göre, her kademe bir üsttekinin ihtiyaç ve taleplerine göre şekillenmelidir: “İyi bir ilkokula sahip olmayan maarif sisteminde, muhakkak ortaokul ve liseler de sakattır. Hele maarif sisteminin omurga kemiğini teşkil eden lise bozulmuşsa, kendisinden beklenen fonksiyonları layıkı ile ifa edemiyorsa ve milletlerarası asgari seviyeye erişmemişse, o memlekette hakiki bir üniversiteyi gerçekleştirmek son derece güçleşmiştir.”[1]

            Başka memleketlerde, maarifçilik ihtisasının en zor ve komplike iş kabul edildiğini belirten Prof. Dr. Mümtaz Turhan, eğitim plân ve programlarının uzun hedeflere göre yapılmasını, ilmî bir zihniyetle ele alınmasını ister. İlköğretim seferberliğinin sadece okuma-yazma öğrenilmesi şeklinde düşünülmesine karşıdır. Eğitim fakültelerinin geliştirilmesini ister ve ilkokul öğretmenlerinin fakülte mezunu olmalarının faydalı olacağını savunur.

            Gelişmiş ülkelerin, eğitimi en faydalı yatırım olarak gördüklerini hatırlatır: “Her millet, ister iktisadî ve  içtimaî bakımdan geri kalmış olsun, ister sanayî veya teknik itibariyle  en ileri mertebeye erişmiş  olsun, malî kudreti nispetinde her şeye tercihen ilme, ilim müesseselerine, ilim araştırma merkezlerine muazzam meblağlar ayırmaktadırlar. Bu paralar, ilmî araştırmalara, milli müdafaanın temelini teşkil ettiği için sadece nefs müdafaası kaygısı ile yatırılmıyor. İlmî araştırmalara verilen paraların iktisadî bakımdan en verimli bir yatırım olduğu bilindiği iç in bir fedakârlıktan kaçınılmamaktadır.”[2]

            Prof. Dr. Mümtaz Turhan, temelinde ilim olmayan bir eğitim düşünmez. Türkiye’nin en büyük ihtiyacının ciddî ilmî müesseseleri ve iyi yetişmiş bilim adamları olduğunu her vesile tekrar eder. Medenî memleketlerde, bilim adamların halkın sahip olduğu millî değerleri geliştirme yolunu seçtiklerini, buna bağlı olarak, halka liderlik etme fırsatı bulduklarını söyler. Bizdeki halk-aydın anlaşmazlığının ve halkın aydına güvenmemesinin sebebi olarak da aydınları gösterir: “Bizde, tahsil sistemi, bilgi diye verdiği bazı malûmat kırıntılarına mukabil en bariz millî karakter vasıflarını tahrip eder. Verimsiz de olsa halk çalışkandır, münevver tembelliği öğrenir. Halk kanaatkâr, ağırbaşlı, vakur ve hürmetkârdır, münevver açgözlü, lâubali, şarlatan, ya saygısız veya dalkavuk olur. Halk dindar, manevî kıymetlere bağlı, münevver ise ne dindar ne dinsizdir. Bu mukayeseyi, münevverin büyük ekseriyetinin aleyhine olmak üzere, istediğiniz kadar uzatabilirsiniz. Bu bakımdan maarif sistemimiz adamakıllı ıslan edilmedikçe, tahsil yapmanın faydalı olup olmadığı üzerinde düşünmeye değer.”[3]

            Bilgi bakımından, gelişmiş ülkelerin halkıyla, Türk halkı arasında bir fark görmez. Ona göre, asıl uçurum aydınlar arasındadır. Gelişmiş ülke aydınlarının büyük çaba emek karşılığı, kafa çatlatarak teknik gelişmeleri gerçekleştirdiklerini belirten Prof. Dr. Mümtaz Turhan, şöyle devam eder: “Türk münevverleriyle (bazı istisnalar dışında) Garp münevverleri arasında uç urumlar kadar fark vardır. Binaenaleyh Türkiye’nin geri kalışının sebebi, halkın cehaleti değil, münevverlerin gerek keyfiyet, gerek kemiyet bakımından kifayetsiz oluşudur.”[4]

İlmi, milletlerin derdine çare olarak düşünen Prof. Dr. Mümtaz Turhan, maarifin hal çarelerinin arayışı içindedir. Bilhassa milli eğitimle ilgili meseleler üzerinde yoğunlaştırdığı düşüncelerinde, memleketin kalkınması için batı tekniğine sahip elemanların çoğalmasını sağlayacak bir politikanın önemini usanmadan savunmuştur.[5]

KİŞİLİĞİ

            Her mesleği erbabının yücelteceğini savunan Prof. Dr. Mümtaz Turhan’ ın akademik kişiliği yanında, memleket meseleleri ile ilgili sosyal bir yanı da bulunuyordu. Milliyetçi istikamette kurulmuş, ilmî ve fikrî ekolün önde gelenlerindendir. Sağlam bir kültürün yerleşmesi en büyük arzusuydu. İlim ve kültür ışığından herkesin faydalanmasını istiyordu.

            O, mütevâzı bir insandı. Başarılarıyla hiçbir şekilde övünmezdi. Doğup büyüdüğü çevreyi hiç bir zaman ihmal etmemiştir. Fırsat buldukça köyüne gelir, kendi eliyle diktiği ağaçların bakımıyla ilgilenirdi. Modern hayvancılık, makineleşme ve kooperatifleşmenin faydalarını sıralar, köylülere yol göstermeye çalışırdı.

            Ağırbaşlılığı ve olgunluğu ile örnek alınması gereken biriydi. Basit dedikodulardan hoşlanmaz, az fakat öz konuşurdu. Sakin, haysiyetli, vakur bir kişiliğe sahipti.

            1 Ocak 1969 Çarşamba günü 65 yaşında vefat eden Prof. Dr. Mümtaz Turhan’ı rahmetle anıyor, fikir hayatında iz bırakmış, ülke meseleleriyle ilgilenmiş isimlerin gelecek kuşaklara tanıtılmasının (örnek alınmaları bakımından) faydalı olacağına inanıyor, bu konudaki çalışmaların daha da yoğunlaştırılmasını diliyorum.